Uchambuzi wa Kijasusi: Taifa Linapoingia katika Mantiki ya “JINO KWA JINO”
Na Silvio Mnyifuna
“Tatizo si tu kwamba mtu amepotea. Tatizo kubwa zaidi ni pale taifa linapoanza kuzoea kupotea kwa watu.”
Katika taifa linaloheshimu uhai wa binadamu, kifo cha mtu hakipaswi kuishia kwenye rambirambi. Rambirambi ni wajibu wa kibinadamu; lakini usalama wa raia ni wajibu wa kikatiba, kisiasa na kiusalama wa dola.
Kwa hiyo swali la msingi halipaswi kuwa:
“Tuwape rambirambi gani waliopoteza ndugu yao?”
Bali:
“Kwa nini raia wanaanza kuhisi kwamba usalama wa maisha yao hauwezi tena kuhakikishwa?”
Hapo ndipo mjadala unapohama kutoka kwenye huruma kwenda kwenye usalama wa taifa.
---
1. RAMBIRAMBI NI MATOKEO; USALAMA NI CHANZO
Rambirambi huja baada ya madhara kutokea.
Lakini kazi ya mfumo wa usalama ni kuzuia madhara hayo yasitokee.
Kwa mtazamo wa kijasusi, tofauti hii ni muhimu sana:
Rambirambi = response.
Ulinzi = prevention.
Uchunguzi = accountability.
Mageuzi = prevention ya muda mrefu.
Taifa linalojadili rambirambi kila mara bila kuuliza kwa nini watu wanauawa, kutekwa au kupotea, linakuwa linashughulikia dalili, si ugonjwa.
Na hapa ndipo intelligence analysis inapokuwa muhimu.
Mpelelezi haulizi tu:
“Nani amekufa?”
Anauliza pia:
Nani alikuwa hatarini?
Tishio lilianza lini?
Nani alikuwa na uwezo wa kulitekeleza?
Nani alikuwa na nia?
Ni mfumo gani wa ulinzi ulishindwa?
Kwa nini tahadhari hazikufanya kazi?
Nani alijua kabla ya tukio?
Nani alipaswa kuchukua hatua?
Baada ya tukio, nani alifaidika?
Je, kuna pattern inayojirudia?
Hayo ndiyo maswali ya kijasusi, si ya kisiasa pekee.
---
2. SWALI KUBWA: KWA NINI RAIA ANAHISI USALAMA WAKE HAUKO?
Ripoti mbalimbali za haki za binadamu zimeonyesha kuongezeka kwa madai ya utekaji, kutoweka kwa watu na matumizi ya nguvu nchini Tanzania katika miaka ya hivi karibuni. Human Rights Watch, kwa mfano, imeripoti madai ya utekaji na enforced disappearances dhidi ya wapinzani, wanaharakati na wakosoaji wa serikali.
LHRC pia imeripoti ongezeko la matukio ya utekaji na kutoweka kwa watu, ikisema kuwa matukio yaliyokuwa yanaonekana kama ya pekee yamekuwa yakijitokeza kwa namna inayozalisha wasiwasi wa kitaifa.
Na baada ya uchaguzi wa 29 Oktoba 2025, taratibu maalumu za Umoja wa Mataifa zilipokea taarifa kuhusu madai ya matumizi ya nguvu za kuua, watu kupotea, kukamatwa kiholela na ukiukwaji mwingine; taarifa hiyo iliorodhesha waathirika 701 wanaodaiwa, ingawa hiyo ni idadi ya madai yaliyowasilishwa, si hukumu ya mahakama kuhusu kila kesi.
Hivyo, kijasusi, jambo la kuchunguza si tukio moja tu.
Ni pattern.
---
3. HATARI KUBWA ZAIDI: “NORMALIZATION OF FEAR”
Taifa linaweza kufika hatua hatari sana ambapo watu wanaanza kusema:
“Hivyo ndivyo ilivyo.”
Hii ndiyo inaweza kuitwa normalization of insecurity — hali ambayo watu wanaanza kuuchukulia ukosefu wa usalama kama jambo la kawaida.
Mtu akipotea:
“Labda ana matatizo yake.”
Mwingine akipotea:
“Labda amekimbia.”
Mwingine akiuawa:
“Polisi watachunguza.”
Mwingine akipotea:
“Tuache mambo ya kisiasa.”
Mwisho wake, taifa linapoteza kitu muhimu kuliko mali:
linapoteza hisia ya pamoja kwamba maisha ya mwananchi yana thamani.
Na hapo ndipo usalama wa taifa unapokuwa katika hatari.
---
4. “VIONGOZI WANAOLINDWA” SI LAZIMA MAANA YAKE TAIFA NI SALAMA
Hili ni jambo nyeti sana.
Kiongozi anaweza kuwa na:
walinzi,
magari ya ulinzi,
taarifa za kiintelijensia,
mawasiliano maalumu,
nyumba yenye ulinzi,
taasisi zinazomlinda.
Lakini ndugu yake, jirani yake, rafiki yake au askari anayelinda anaweza asiwe na kiwango hicho cha ulinzi.
Kwa hiyo:
Usalama wa kiongozi hauwezi kuwa kipimo pekee cha usalama wa taifa.
Kama askari anayemlinda kiongozi anaamini familia yake iko hatarini, morali yake inaweza kushuka.
Kama polisi anaona ndugu yake hana ulinzi, anaweza kuanza kujiuliza:
“Ninalinda nani, wakati familia yangu iko katika hatari?”
Hili ni suala la morale and cohesion of security institutions.
Na taasisi za usalama zikianza kupoteza imani ndani yao, tatizo huwa kubwa kuliko uhalifu wa kawaida.
---
5. ASKARI SI ROBOTI
Hili halipaswi kusahaulika.
Askari ana:
mama,
baba,
mke,
mume,
watoto,
ndugu,
marafiki,
jamii.
Kwa hiyo, tishio kwa familia ya askari linaweza kuwa tishio kwa morale ya taasisi nzima.
Kijasusi, hii inaweza kuathiri:
morale → discipline → loyalty → operational effectiveness.
Askari anayehisi kwamba familia yake haiko salama anaweza kuingia katika hali ya:
hofu,
hasira,
kulipiza kisasi,
kutokuamini mfumo,
au kujitenga kihisia na taasisi.
Hapa ndipo taifa linapaswa kuwa makini sana.
---
6. “JINO KWA JINO”: HATUA HATARI SANA
Kauli yako kwamba taifa linaweza kuelekea kwenye “jino kwa jino” inapaswa kuchukuliwa kama warning indicator, si kama mwito wa kulipiza kisasi.
Kwa sababu historia ya dunia inaonyesha:
Mauaji yakijibiwa kwa mauaji, mauaji huzaa mauaji zaidi.
Mtu akiuawa:
→ ndugu anataka haki.
Haki ikikosekana:
→ anataka kisasi.
Kisasi kikitokea:
→ upande mwingine unataka kisasi.
Kisasi kinajenga hofu.
Hofu inajenga silaha.
Silaha zinajenga makundi.
Makundi yanajenga kulipiza kisasi.
Na taifa linaweza kuingia katika security dilemma.
Hapo sheria huanza kupoteza nafasi yake na nafasi yake kuchukuliwa na mantiki ya:
“Ukinigusa, nitakugusa.”
Hii ndiyo hatua ambayo dola ya sheria lazima izuie mapema.
---
7. “NI VIGUMU KUWALINDA WAUAJI” — LAKINI HILI NDILO JARIBU LA TAASISI
Kauli hii ina ukweli mmoja wa kimaadili lakini ina hatari kubwa ikiwa itaeleweka vibaya.
Mtu anayeshukiwa kuua si lazima awe muuaji mpaka uchunguzi na mahakama vithibitishe.
Ndiyo maana dola ya sheria ina:
uchunguzi,
ushahidi,
mashtaka,
mahakama,
hukumu.
Kama tunaanza kusema:
“Huyu ni muuaji, kwa hiyo hastahili kulindwa,”
tumeanza kuvunja msingi wa due process.
Lakini kama tunasema:
“Mtu yeyote anayehusika na mauaji lazima achunguzwe, akamatwe kwa mujibu wa sheria, ashtakiwe na ahukumiwe,”
hapo tunalinda taifa.
Kwa hiyo, kazi ya dola si kulinda wauaji.
Kazi ya dola ni:
kuwalinda raia dhidi ya wauaji na wakati huo huo kuhakikisha kwamba mtuhumiwa anafikishwa mbele ya sheria bila kulipiziwa kisasi.
Huo ndio ustaarabu wa kisheria.
---
8. TATIZO LA “STATE CAPTURE OF THE NARRATIVE”
Kuna jambo jingine la kijasusi.
Wakati watu wanapotea au kuuawa, vita ya pili huanza:
vita ya taarifa.
Nani anasema nini?
Nani anaaminiwa?
Nani anatoa taarifa?
Nani anakanusha?
Nani ana ushahidi?
Nani anazuia taarifa?
Nani anaonekana kusema ukweli?
Katika mazingira yenye mgawanyiko mkubwa wa kisiasa, information vacuum ni hatari.
Kwa sababu taarifa rasmi zikikosa uaminifu, watu huanza kujaza pengo kwa:
WhatsApp,
TikTok,
Facebook,
Telegram,
uvumi,
propaganda,
conspiracy theories.
Na wakati mwingine uvumi unaweza kuwa na nguvu kuliko taarifa rasmi.
Kwa hiyo:
Ukweli unaocheleweshwa huacha nafasi ya uongo kutawala.
---
9. KIJASUSI HAKIISHII KUMTAFUTA MUUAJI
Hili ni kosa ambalo mara nyingi hufanywa katika mijadala ya usalama.
Watu huuliza:
“Nani alifanya?”
Lakini intelligence analysis huuliza zaidi:
“Mfumo gani uliwezesha tukio hili kutokea?”
Kwa mfano:
Threat
↓
Warning
↓
Detection
↓
Response
↓
Investigation
↓
Accountability
↓
Prevention
Kama mtu amepotea na mfumo hauwezi kujua alipo, tatizo ni kubwa.
Kama mtu amepotea na mfumo unajua alipo lakini haumtoi, tatizo ni kubwa zaidi.
Kama mtu amepotea na mfumo haujui kilichotokea, kuna intelligence failure.
Kama mfumo unajua kilichotokea lakini hakuna anayewajibishwa, kuna accountability failure.
---
10. HATARI YA “RECIPROCAL VIOLENCE”
Kuna hatua tatu ambazo taifa linapaswa kuziogopa:
Hatua ya kwanza:
Individual violence
Mtu mmoja anamshambulia mwingine.
Hatua ya pili:
Group retaliation
Familia, kundi au wafuasi wanataka kulipiza.
Hatua ya tatu:
Institutional mistrust
Wananchi wanaanza kuamini kwamba taasisi hazitoi haki.
Hii ndiyo hatari kubwa zaidi.
Kwa sababu watu wanapoacha kuamini:
polisi,
mahakama,
serikali,
vyombo vya uchunguzi,
wanaweza kuanza kutafuta justice privately.
Na hapo ndipo jamii inaweza kuingia kwenye kile kinachoitwa:
privatization of justice.
Kila mtu anakuwa polisi wake.
Kila mtu anakuwa hakimu wake.
Kila mtu anakuwa mtekelezaji wa hukumu yake mwenyewe.
Hilo ni jambo la kuzuia kabla halijaanza.
---
11. TAIFA LINATAKIWA KUFANYA NINI?
Suluhisho si kuongeza rambirambi.
Rambirambi ziendelee — kwa sababu ni ubinadamu.
Lakini baada ya rambirambi lazima kuwe na:
1. UCHUNGUZI HURU
Matukio makubwa ya mauaji, utekaji na kutoweka kwa watu yahitaji uchunguzi unaoaminika na wenye uhuru wa kutosha.
2. PUBLIC ACCOUNTABILITY
Familia na umma wajue:
nini kilitokea,
uchunguzi umefikia wapi,
nani amekamatwa,
mashitaka yako wapi,
kesi iko wapi.
3. PROTECTION OF WITNESSES
Mtu anayetoa taarifa asije akawa mwathirika anayefuata.
4. POLICE AND SECURITY REFORM
Taasisi za usalama zinahitaji kulindwa dhidi ya kisiasa, rushwa, infiltration na matumizi mabaya ya mamlaka.
5. DATA YA WATU WANAOPOTEA
Lazima kuwe na mfumo wa kitaifa unaoweza kufuatilia taarifa za missing persons kwa haraka.
6. EARLY-WARNING SYSTEM
Taifa lisubiri mtu auawe ndipo lianze kuchunguza.
7. KUJENGA UPYA IMANI
Usalama bila trust ni dhaifu.
---
12. SWALI LA MWISHO SI “NANI ATAZIKWA?”
Swali la kijasusi ni:
“Nani atakuwa salama kesho?”
Na zaidi:
“Je, mtoto wa Tanzania anaweza kwenda shule bila mzazi wake kujiuliza kama atarudi?”
“Je, mfanyabiashara anaweza kusafiri bila hofu?”
“Je, mwanasiasa anaweza kukosoa bila kuogopa?”
“Je, askari anaweza kwenda kazini akijua familia yake iko salama?”
“Je, familia ya askari inaamini kwamba taifa linalindwa pia?”
Haya ndiyo maswali ya national security.
---
HITIMISHO: RAMBIRAMBI ISIWE MFUMO WA USALAMA
Taifa haliwezi kujenga usalama kwa:
mauaji → rambirambi → ahadi → kusahaulika → tukio jipya → rambirambi nyingine.
Huo si mfumo wa usalama.
Ni cycle of failure.
Tunapaswa kuvunja mzunguko huo.
Kwa sababu taifa linapofika mahali ambapo watu wanaanza kuamini kwamba:
“Hakuna anayejua kesho nani atapotea,”
tatizo haliko tena kwa mtu mmoja.
Tatizo limekuwa la taifa.
Na pale familia za raia, viongozi, askari na hata familia za askari zinapoanza kuishi katika hofu, hakuna mshindi.
Kwa sababu:
Kiongozi asiye salama si dalili ya taifa salama.
Askari asiye salama si dalili ya taifa salama.
Mwananchi asiye salama si dalili ya taifa salama.
Usalama wa kweli ni pale ambapo dola inalinda maisha ya kila mtu kwa usawa, sheria inafanya kazi bila kisasi, uchunguzi unatafuta ukweli, na haki inazuia watu kugeukia “jino kwa jino.”
Rambirambi ni utu.
Uchunguzi ni wajibu.
Uwajibikaji ni haki.
Kuzuia tukio linalofuata ndiyo usalama wa taifa.
Na katika taifa linalotaka amani ya kudumu, swali halipaswi kuwa tu:
“Nani tumepoteza?”
Bali:
“Tumejifunza nini — na tumefanya nini kuhakikisha kwamba hakuna mwingine anayepotea?”
